Forty Torunia a forty Poznania - dwa pierścienie pruskie

Forty Torunia a forty Poznania - dwa pierścienie pruskie

Forty Torunia a forty Poznania pokazują dwa warianty pruskiej twierdzy pierścieniowej: Twierdza Toruń była silnie związana z Wisłą i przeprawami, a Twierdza Poznań z rozwojem dużego miasta oraz Cytadelą. Toruńskie Stare Miasto znajduje się na Liście UNESCO od 1997 roku, co daje wyjątkowy kontrast między gotykiem a XIX-wieczną architekturą wojskową.

• Twierdza Toruń - system fortów znany jako Festung Thorn, czytelny w krajobrazie miasta, Wisły i tras wyjazdowych.
• Twierdza Poznań - system znany jako Festung Posen, mocniej wrośnięty w tkankę współczesnego Poznania.
• Fort IV w Toruniu - jeden z najczęściej przywoływanych obiektów przy pierwszym kontakcie z toruńskim pierścieniem fortów.
• Fort VII w Poznaniu - obiekt wymagający tonu miejsca pamięci, nie tylko opisu militarnej ciekawostki.
• Fort Winiary i Cytadela Poznań - punkt odniesienia dla zrozumienia poznańskiego rdzenia twierdzy.

W redakcyjnej pracy nad tematami fortecznymi widzę stały problem: czytelnicy mówią „fort” na schron, baterię, koszary i Cytadelę. Dla turysty to drobiazg. Dla rzetelnego opisu - różnica podstawowa.

Dwie twierdze, jeden pruski sposób myślenia o obronie

Pruska twierdza pierścieniowa to system oddalonych od centrum fortów, schronów, baterii i dróg wojskowych, charakteryzujący się obroną rozproszoną, reakcją na rozwój artylerii oraz wykorzystaniem kolei. Toruń i Poznań porównuje się, bo oba miasta wpisują się w ten model, choć pełniły odmienne role strategiczne (źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa, 2026).

Czym była pruska twierdza pierścieniowa?

Pruska twierdza pierścieniowa to układ obiektów obronnych rozmieszczonych wokół miasta, a nie jeden „bunkier” ani średniowieczny mur. Jej sens polegał na odsunięciu walki od centrum, kontroli dróg, mostów, kolei i podejść do miasta.

W XIX wieku stare mury miejskie traciły znaczenie, bo artyleria strzelała dalej i mocniej. Twierdza nie mogła opierać się wyłącznie na zwartej linii przy kamienicach. Potrzebowała pierścienia, międzypól, zaplecza i logistyki.

• Fort - samodzielny obiekt bojowy w pierścieniu, zwykle z wałami, fosą, koszarami i stanowiskami ogniowymi.
• Schron - obiekt osłonowy dla żołnierzy lub zapasów, który nie pełnił tej samej roli co fort główny.
• Bateria - stanowisko artyleryjskie związane z kierunkiem ostrzału, a nie pełna twierdza w miniaturze.
• Koszary - zaplecze dla załogi, potrzebne do działania systemu, ale nie zawsze będące fortem.
• Cytadela - większy rdzeń lub dominujący kompleks obronny, czego dobrym przykładem jest poznański obszar dawnego Fortu Winiary.

Dlaczego Toruń i Poznań porównuje się jako dwa systemy?

Toruń i Poznań porównuje się dlatego, że oba miasta miały pruskie fortyfikacje pierścieniowe, ale inna była ich relacja z rzeką, centrum i rozwojem urbanistycznym. To porównanie działa najlepiej, gdy nie robimy rankingu, tylko sprawdzamy funkcję.

Twierdza Toruń opowiada o Wiśle, przeprawach, kolei i granicznym położeniu między Pomorzem, Kujawami oraz ziemią chełmińską. Twierdza Poznań pokazuje zaś, jak system militarny zmieniał duże miasto, jego parki, osiedla i układ komunikacyjny.

„Toruńskie Stare Miasto jest oficjalnie chronionym dobrem światowego dziedzictwa, a jego kontekst historyczny obejmuje więcej niż jedną epokę miasta” - parafraza informacji UNESCO World Heritage Centre, 1997.

Twierdza Toruń - obrona przeprawy, Wisły i zaplecza miasta

Twierdza Toruń była systemem pruskich fortyfikacji związanym z Wisłą, przeprawami, drogami i koleją; charakteryzowała się czytelnym pierścieniem poza gotyckim centrum. Dla turysty ta warstwa jest cenna, bo łączy Toruńskie Stare Miasto UNESCO, Bulwar Filadelfijski, Fort IV w Toruniu i krajobraz nadwiślański (źródło: UNESCO, 1997; torun.pl, 2026).

Jaką rolę miała Wisła w obronie Torunia?

Wisła była dla Torunia osią strategiczną, bo kontrola przepraw, mostów i dojść do rzeki wpływała na znaczenie całej twierdzy. Rzeka nie była dekoracją przy spacerze, tylko elementem mapy wojskowej.

To właśnie tutaj toruńska opowieść jest najmocniejsza. Z jednej strony mamy gotyckie centrum, Kopernika, hanzeatycką historię handlu i pierniki. Z drugiej - XIX-wieczny pierścień, który mówi językiem kolei, nasypów, magazynów i artylerii.

• Wisła - rzeka porządkowała kierunki obrony, dojścia do miasta i znaczenie przepraw.
• Mosty toruńskie - przeprawy wymagały ochrony, bo łączyły brzegi oraz ciągi komunikacyjne.
• Kolej - linie kolejowe zwiększały znaczenie Torunia jako punktu transportowego i zaplecza wojskowego.
• Stare Miasto UNESCO - status z 1997 roku tworzy kontrast między średniowieczem a pruską architekturą militarną.
• Międzypola - przestrzenie między fortami były częścią systemu, nawet gdy dziś wyglądają jak zwykłe tereny zielone albo przemysłowe.

Które forty Torunia są najważniejsze dla turysty?

Na pierwszy kontakt z Twierdzą Toruń najlepiej wybierać obiekty legalnie dostępne, czytelne w terenie i opisane przez lokalne źródła. W praktyce najczęściej pojawia się Fort IV w Toruniu, a przy głębszym poznaniu także Fort V, Fort XI i wybrane schrony.

Nie podaję tu godzin ani cen, bo te dane trzeba sprawdzić bezpośrednio przed publikacją i wizytą. Dane sprawdzane powinny pochodzić z oficjalnych stron zarządców, miejskich komunikatów albo lokalnych instytucji. Przy Fort IV w Toruniu - zwiedzanie i historia kluczowe są rezerwacje, zasady wejścia i aktualna dostępność.

„Datowanie, nazewnictwo i status ochrony obiektów zabytkowych należy weryfikować w kartach oraz rejestrach zabytków” - parafraza standardu pracy z zasobami Narodowego Instytutu Dziedzictwa, 2026.

Jak połączyć forty z klasycznym zwiedzaniem Torunia?

Najprościej połączyć forty z Toruniem przez trasę: Stare Miasto, Wisła, jeden dostępny fort i powrót do centrum. Taki układ mieści się zwykle w pół dnia i nie wymaga specjalistycznego przygotowania terenowego.

Z mojej praktyki redakcyjnej wynika, że czytelnicy lepiej rozumieją forty, gdy widzą je jako kolejną warstwę miasta, a nie osobną wyprawę „dla pasjonatów”. Dobrze działa zestaw: Atrakcje Torunia dla miłośników historii, spacer nad rzeką, potem fort i prosty opis różnicy między średniowiecznym murem a pruskim pierścieniem.

Twierdza Poznań - od rdzenia miejskiego do zewnętrznego pierścienia

Twierdza Poznań, czyli Festung Posen, była rozbudowanym systemem, w którym ważną rolę odgrywał dawny Fort Winiary, dzisiejsza Cytadela Poznań, oraz późniejszy zewnętrzny pierścień fortów. W porównaniu z Toruniem Poznań mocniej pokazuje, jak fortyfikacje wrosły w strukturę dużego miasta (źródło: poznan.pl, 2026).

Czym różnił się Poznań od Torunia jako twierdza?

Poznań różnił się od Torunia skalą miejskiego rdzenia, rolą Cytadeli i stopniem wchłonięcia dawnych obiektów przez współczesną tkankę miasta. Tu forty są częściej sąsiadami osiedli, parków, dróg i terenów usługowych.

Dla turysty oznacza to inne doświadczenie. W Toruniu łatwiej opowiedzieć trasę wokół Wisły i wybranego fortu. W Poznaniu częściej trzeba tłumaczyć, dlaczego teren rekreacyjny, muzealny albo parkowy jest równocześnie śladem dawnej militaryzacji przestrzeni.

• Fort Winiary - dawny rdzeń poznańskiej twierdzy, dziś kojarzony z obszarem Cytadeli.
• Cytadela Poznań - ważny punkt pamięci miejskiej, zieleni i historii wojskowej.
• Zewnętrzny pierścień - późniejsza odpowiedź na zmianę zasięgu artylerii i potrzebę odsunięcia obrony od centrum.
• Fort VII w Poznaniu - obiekt, przy którym opis architektury musi ustąpić miejsca także pamięci historycznej.
• Układ miejski - dawne obiekty forteczne w Poznaniu częściej giną wśród współczesnych funkcji miasta.

Dlaczego Cytadela jest ważna w opowieści o Poznaniu?

Cytadela jest ważna, bo skupia w jednym miejscu pamięć po dawnym Forcie Winiary, przemiany miejskiej przestrzeni i współczesne funkcje rekreacyjne. To nie jest zwykły park oderwany od historii twierdzy.

Przy porównaniu z Toruniem Cytadela działa jak skrót. Pokazuje, że Poznań nie tylko miał forty, ale też przez długi czas żył w cieniu dużego założenia wojskowego. Takie dziedzictwo wpływało na rozwój miasta, układ terenów zielonych i pamięć mieszkańców.

Dlaczego Fort VII wymaga osobnego tonu?

Fort VII w Poznaniu wymaga osobnego tonu, ponieważ jest nie tylko obiektem pruskiej architektury militarnej, ale także miejscem pamięci związanym z tragiczną historią XX wieku. Nie powinno się opisywać go jak zwykłej atrakcji do odhaczenia.

W praktyce redakcyjnej rozdzielam tu dwa porządki: techniczny opis fortu i kontekst martyrologiczny. Przy Fort VII źródłem pierwszego wyboru powinno być Muzeum Martyrologii Wielkopolan, a nie przypadkowa relacja z eksploracji opuszczonych obiektów.

„Fort VII należy opisywać jako miejsce pamięci, a nie wyłącznie jako element systemu fortyfikacyjnego” - parafraza perspektywy Muzeum Martyrologii Wielkopolan, 2026.

Porównanie układu - skala, czytelność i doświadczenie zwiedzania

Toruń jest zwykle czytelniejszy dla turysty, który chce w 2-4 godziny zrozumieć relację między Starym Miastem, Wisłą i pierścieniem fortów. Poznań lepiej pokazuje wpływ twierdzy na rozwój dużego miasta, zwłaszcza przez Cytadelę, Fort Winiary i obiekty wchłonięte przez dzisiejszą zabudowę (źródło: NID, 2026).

Który pierścień fortów jest bardziej czytelny w terenie?

Bardziej czytelny dla pierwszej wizyty bywa Toruń, bo narracja prowadzi od centrum UNESCO przez Wisłę do wybranych fortów. Poznań wymaga częściej mapy, przygotowania i wyjaśnienia, jak dawne fortyfikacje zostały przepisane przez współczesne miasto.

Nie oznacza to, że toruński system jest „lepszy”. To inny typ doświadczenia. Toruń daje mocną trasę tematyczną dla portalu lokalnego, a Poznań daje studium miasta, które rosło wokół ograniczeń i śladów fortecznych.

Czy Toruń jest lepszy dla turysty fortecznego niż Poznań?

To zależy od celu: Toruń jest wygodniejszy na pierwszy spacer tematyczny, a Poznań mocniejszy jako przykład wpływu twierdzy na duży organizm miejski. Kryterium powinno być doświadczenie zwiedzania, nie sama liczba obiektów.

Jak porównać oba miasta bez uproszczeń?

Najbezpieczniej porównać oba miasta przez funkcję, topografię, dostępność i pamięć miejsca. Nie przez zdanie „większe, lepsze, ciekawsze”, bo bez jednego kryterium taki ranking szybko staje się publicystycznym skrótem.

• Funkcja strategiczna - Toruń wiążemy z Wisłą i przeprawami, Poznań z zachodnią rubieżą oraz rdzeniem twierdzy.
• Topografia - Toruń ma mocny krajobraz rzeczny, Poznań silniej pokazuje przekształcenia miejskie.
• Dostępność - w obu miastach trzeba sprawdzać legalne wejście, godziny i zasady zwiedzania.
• Pamięć miejsca - Fort VII w Poznaniu wymaga szczególnie ostrożnego języka.
• Turystyczna narracja - Toruń łatwo łączy Kopernika, UNESCO, Wisłę i pruskie forty w jednej opowieści.

Co zobaczyć w Toruniu - praktyczna trasa śladami twierdzy

Zwiedzanie Twierdzy Toruń najlepiej zacząć od wariantu krótkiego: Stare Miasto, zejście nad Wisłę, jeden legalnie dostępny fort i powrót do centrum. Przed wyjściem trzeba sprawdzić godziny, rezerwację, komunikaty zarządcy i aktualne warunki, bo dostępność obiektów fortecznych zmienia się sezonowo (źródło: torun.pl, 2026).

Jak zaplanować trasę na pierwszy raz?

Na pierwszy raz zaplanuj 3 kroki: wybierz jeden dostępny fort, połącz go ze spacerem nad Wisłą i zostaw czas na powrót na Stare Miasto. Taka trasa nie przeciąża programu i pozwala zobaczyć różne warstwy Torunia.

1. Start na Starym Mieście - zacznij przy gotyckim centrum, bo status UNESCO z 1997 roku porządkuje historyczny kontekst miasta.
2. Przejście nad Wisłę - Spacer nad Wisłą w Toruniu pokazuje, dlaczego rzeka była tak ważna dla komunikacji i obrony.
3. Wybór jednego fortu - Fort IV w Toruniu bywa dobrym punktem startowym, jeśli aktualnie działa zwiedzanie lub oprowadzanie.
4. Sprawdzenie dojazdu - komunikacja, rower albo samochód powinny być dobrane do legalnego wejścia, nie do przypadkowej dziury w ogrodzeniu.
5. Powrót do centrum - zakończenie w obrębie starówki pomaga połączyć pruską twierdzę z klasycznymi atrakcjami Torunia.

Jaki wariant rowerowy ma sens?

Wariant rowerowy ma sens wtedy, gdy omija zamknięte tereny, nie prowadzi przez niebezpieczne nasypy i opiera się na drogach publicznych lub wyznaczonych ciągach. Rower pomaga zrozumieć skalę pierścienia, ale nie daje prawa wejścia do obiektów.

Przy rowerze polecam myśleć odcinkami, nie „zaliczaniem” fortów. Jeden obiekt do obejrzenia legalnie, kilka punktów krajobrazowych po drodze i przerwa nad Wisłą dają lepszy efekt niż nerwowe szukanie każdego numeru w terenie.

• Mapa offline - przydaje się na obrzeżach, gdzie nazwy fortów nie zawsze są czytelnie oznaczone.
• Wygodne buty - rower nie zwalnia z krótkich dojść po trawie, bruku albo nierównym poboczu.
• Latarka - zabierz ją tylko na trasę, która dopuszcza legalne wejście do ciemnych przestrzeni.
• Kask i odblaski - odcinki poza centrum mogą prowadzić blisko ruchliwych dróg.
• Plan B - jeśli obiekt jest zamknięty, nie obchodź zabezpieczeń, tylko zmień punkt trasy.

Czy forty są dobrym pomysłem dla rodzin z dziećmi?

Tak, ale tylko wtedy, gdy wybierzesz miejsce z legalnym wejściem, jasnymi zasadami, oświetleniem, parkingiem, sanitariatami albo oprowadzaniem. Opuszczone forty, strome skarpy i podziemia nie są rodzinną atrakcją bez zgody zarządcy.

Przy rodzinach lepiej działa krótszy program: jeden obiekt, dużo opowieści obrazowej i żadnego wchodzenia „na chwilę” w zamknięte korytarze. Dzieci szybciej łapią temat, gdy usłyszą, po co była fosa, wał, brama i schron, niż gdy dostaną serię dat.

Źródła, pamięć miejsca i odpowiedzialny opis fortyfikacji

O fortyfikacjach Torunia i Poznania trzeba pisać z oparciem o źródła miejskie, konserwatorskie i muzealne, ponieważ pomyłki w nazwach, dostępności i funkcji obiektów szybko wprowadzają czytelnika w błąd. Szczególnie Fort VII w Poznaniu wymaga rozdzielenia architektury militarnej od pamięci miejsca (źródło: Muzeum Martyrologii Wielkopolan, 2026).

Z jakich źródeł korzystać przy pisaniu o fortach?

Korzystaj przede wszystkim z UNESCO dla statusu toruńskiego Starego Miasta, Narodowego Instytutu Dziedzictwa dla zabytków oraz stron miejskich i muzealnych dla dostępności. Blogi i mapy pasjonackie mogą pomagać, ale nie powinny zastępować źródeł instytucjonalnych.

• UNESCO World Heritage Centre - potwierdza status toruńskiego zespołu staromiejskiego na Liście światowego dziedzictwa od 1997 roku.
• Narodowy Instytut Dziedzictwa - pomaga weryfikować status, nazewnictwo i dokumentację obiektów zabytkowych.
• Urząd Miasta Torunia - jest właściwy dla aktualnych informacji lokalnych, wydarzeń i komunikatów turystycznych.
• Miasto Poznań - porządkuje kontekst Cytadeli, przestrzeni miejskiej i dziedzictwa fortecznego.
• Muzeum Martyrologii Wielkopolan - jest kluczowym źródłem dla Fortu VII w Poznaniu i pamięci miejsca.

Jak odpowiedzialnie opisywać niedostępne obiekty?

Obiekty niedostępne opisuj bez zachęcania do wejścia, omijania zabezpieczeń i eksploracji podziemi. Informacja historyczna nie może zamieniać się w instrukcję łamania zasad albo ryzykowania zdrowiem.

W tekście turystycznym dobrze działa prosta formuła: „obiekt istnieje, ale dostępność trzeba sprawdzić u zarządcy”. To uczciwe i praktyczne. Nie tworzy fałszywego wrażenia, że każdy fragment pierścienia fortów jest gotowy na weekendową wizytę.

Które informacje trzeba odświeżyć przed publikacją?

Przed publikacją trzeba odświeżyć godziny otwarcia, ceny biletów, rezerwacje, wydarzenia, trasy oprowadzania i status obiektów zamkniętych. Dane praktyczne przy fortach starzeją się szybciej niż opis historyczny.

• Godziny otwarcia - sprawdź bezpośrednio przed publikacją, najlepiej na stronie zarządcy lub miasta.
• Ceny biletów - nie podawaj kwot bez aktualnego źródła, bo sezon i wydarzenia mogą zmieniać cennik.
• Rezerwacje - przy oprowadzaniu grupowym potwierdź termin, limit osób i zasady płatności.
• Dostępność techniczna - remont, prace zabezpieczające albo zmiana właściciela mogą zamknąć obiekt z tygodnia na tydzień.
• Kontekst pamięci - przy Forcie VII w Poznaniu korzystaj z muzealnych materiałów, nie z przypadkowych skrótów internetowych.

Najczęściej zadawane pytania

Co to są forty Toruń?

Forty Torunia to elementy dawnej Twierdzy Toruń, czyli pruskiego systemu obronnego zbudowanego wokół miasta. Nie są to średniowieczne mury miejskie, tylko późniejsze obiekty wojskowe: forty, schrony, baterie, magazyny i zaplecze techniczne. Ich zadaniem była obrona ważnego miasta, przepraw przez Wisłę i szlaków komunikacyjnych.

Ile jest fortów w Toruniu?

Najczęściej podaje się, że pierścień Twierdzy Toruń obejmował 15 głównych fortów. Cały system był jednak znacznie większy, bo tworzyły go także liczne schrony, baterie, magazyny i inne obiekty pomocnicze. Dlatego liczba zależy od tego, czy liczymy tylko forty główne, czy całą infrastrukturę twierdzy.

Ile jest fortów w Poznaniu?

W uproszczeniu zewnętrzny pierścień Twierdzy Poznań liczył 18 fortów: 9 fortów głównych i 9 fortów pośrednich. Do tego dochodziły wcześniejsze umocnienia rdzenia twierdzy oraz liczne obiekty pomocnicze. Z tego powodu w przewodnikach można spotkać różne liczby, zależnie od przyjętego zakresu.

Jak zwiedzać Fort IV Toruń?

Fort IV najlepiej zwiedzać po wcześniejszym sprawdzeniu aktualnych godzin otwarcia, zasad wejścia i możliwości oprowadzania. Warto wybrać trasę legalną, najlepiej z przewodnikiem, ponieważ część obiektów fortecznych może być ciemna, wilgotna albo technicznie trudna. Przed wizytą dobrze też sprawdzić, czy potrzebna jest rezerwacja.

Które forty Torunia zobaczyć jako pierwsze?

Na pierwszy kontakt najlepiej wybierać obiekty legalnie dostępne, opisane i przygotowane do zwiedzania. Dobrym wyborem bywa Fort IV, ponieważ jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów na mapie Twierdzy Toruń. Osoby początkujące powinny unikać samodzielnego wchodzenia do miejsc opuszczonych lub niezabezpieczonych.

Czy można wejść do opuszczonych fortów w Toruniu?

Nie należy wchodzić do obiektów zamkniętych, prywatnych albo niezabezpieczonych technicznie. Forty mogą mieć strome nasypy, uszkodzone schody, otwarte studzienki, zawilgocone korytarze i słabą widoczność. Najbezpieczniej korzystać tylko z tras udostępnionych przez zarządcę.

Czy Toruń i Poznań miały podobne forty?

Tak, oba miasta miały pruskie systemy fortyfikacji pierścieniowych, ale ich układ i funkcja nie były identyczne. Toruń był silnie związany z Wisłą, przeprawami i kontrolą ważnego położenia strategicznego. Poznań pokazuje z kolei, jak twierdza wpływała na rozwój dużego miasta i jego przestrzeń.

Czym różni się fort od Cytadeli?

Fort jest zwykle pojedynczym obiektem obronnym w pierścieniu twierdzy. Cytadela to większy, dominujący kompleks obronny albo rdzeń systemu obronnego. W Poznaniu dawny Fort Winiary funkcjonuje dziś w świadomości mieszkańców jako Cytadela Poznań, dlatego warto odróżniać nazwę historyczną od współczesnego użycia.

Co oznacza Festung Thorn?

Festung Thorn to niemieckojęzyczna nazwa Twierdzy Toruń używana w kontekście pruskich i niemieckich fortyfikacji miasta. Nie oznacza jednego fortu ani średniowiecznych murów. W porównaniach często zestawia się ją z Festung Posen, czyli Twierdzą Poznań.

Dlaczego w herbie Torunia jest anioł?

Anioł w herbie Torunia jest historycznym trzymaczem tarczy herbowej i symbolem opieki nad miastem. Motyw ten utrwalił się w tradycji miejskiej jeszcze w dawnych wiekach i wiąże się z prestiżem oraz samorządową tożsamością Torunia. Nie jest bezpośrednio związany z pruskimi fortami, ale należy do ważnych znaków rozpoznawczych miasta.

Źródła i literatura

1. UNESCO World Heritage Centre - Medieval Town of Toruń, wpis na Listę światowego dziedzictwa, 1997.
2. Narodowy Instytut Dziedzictwa - zabytek.pl, baza i opisy zabytków, kontekst obiektów fortyfikacyjnych, dostęp: 2026.
3. Urząd Miasta Torunia - torun.pl, materiały miejskie o zabytkach, turystyce i aktualnej dostępności, dostęp: 2026.
4. Miasto Poznań - poznan.pl, informacje o przestrzeni miasta, Cytadeli i dziedzictwie historycznym, dostęp: 2026.
5. Muzeum Martyrologii Wielkopolan - Fort VII w Poznaniu, oddział Wielkopolskiego Muzeum Niepodległości, materiały o historii i pamięci miejsca, dostęp: 2026.

Magdalena Sosnowska

Dziennikarka lokalna związana z Toruniem. Pisze o starówce, atrakcjach, komunikacji i codziennych sprawach mieszkańców. Materiały opiera na oficjalnych źródłach, komunikatach instytucji i własnych spacerach po mieście.

Przeczytaj również

Forty wschodnie a zachodnie Torunia - które ciekawszeForty Twierdzy Toruń udostępnione do zwiedzania - które i gdzieForty Torunia z dziećmi - które są bezpieczne i ciekaweForty Torunia z czasów Krzyżaków do Prusaków - przemiany